Surat: Vaurien · CC BY-SA 3.0 de · Wikimedia Commons

Şahy-Zynda

Semerkandyň demirgazyk-gündogarynda, basgançaklar bilen galkýan dar köçä düzülen mazarlar, gök we tüwi-gök kaşylary bilen Orta Aziýanyň iň täsirli köp mazarly toplumlaryndan birini emele getirýär. Timuryň golaý garyndaşlarynyň hem ýatan bu toplum, asyrlar boyunca goşulan binalary bilen hem ziýaret ýeri, hem açyk howa arhitektura muzeýi ýaly.

Taryhy

Şahy-Zynda Semerkandyň demirgazyk-gündogar böleginde ýerleşýän nekropoldyr. Onuň ady pars dilinde «ýaşaýan hökümdar» manysyny berýär we Hz. Muhammediň kuzeni Kusam ibn Abbas bilen baglanyşykly rowaýata degişlidir. Kusamyň 7-nji asyrda arap ýeňişleri bilen birlikde Islamy ýaýratmak üçin Semerkande gelendigi aýdylýar. Rowaýata görä, dileg edip durka kellesi kesilen, ol kellesini alyp «Jennet bagy» diýlen çuň guýa girip, şol ýerde heniz ýaşaýandygy aýdylýar.

Toplum takmynan sekiz asyr dowamynda, 11-nji asyrdan 19-njy asyra çenli emele gelipdir we häzirki wagtda ýigrimiden gowrak binany saklaýar. Iň gadymy binalaryň köpüsinden diňe esaslar we mazar daşlary galypdyr. Görýän binalaryňyzyň esasy bölegi 14-nji we 15-nji asyrlara, ýagny Timuriler döwrüne degişlidir; soňky abatlaýyşlar umumy görnüşini uly derejede üýtgetmedi. Toplum, Semerkandyň beýleki taryhy binalary bilen bile 2001-nji ýylda UNESCO-nyň Bütindünýä mirasy sanawyna girizildi.

Näme görmeli?

Toplum aşaky, orta we ýokarky diýen üç topara bölünýär; olary çartak diýilýän dört kemerli, gümmezli geçitler birleşdirýär. Giriş derwezesi (darwazahana) Ulugbegiň döwründe, 1434–1435-nji ýyllarda gurlupdyr. Basgançaklaryň golaýyndaky aşaky toparda alym we astronom Kazy-zade Rumä bagyşlanan goşa gümmezli mazar tapawutlanýar.

Orta topar Timuryň garyndaşlarynyň we harby hem din ilatynyň iri wekilleriniň mazarlaryny özünde saklaýar. Bu ýerde Timuryň ýeňesi Turkan Aganyň (1372) we onuň siňlisi Şirin Bika Aganyň mazarlary baý kaşy bezegleri bilen aýratyn tapawutlanýar. Golaýdaky sekizburçly mazar beýlekilerden tapawutly gurluşdyr. Ýokarky toparda, paýlaşýan üç mazaryň emele getirýän kölegeli howlusynda 1340-njy ýyllara degişli Hoja Ahmet mazary ýerleşýär. Kusam ibn Abbas toplumy bolsa kompleksiň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýär.

Ziýaret maslahatlary

Şahy-Zynda entek ziýaret edilýän mukaddes ýerdir; egin-gaşyňyzy we dyzlaryňyzy ýapýan kiçigöwünli eşik geýiň we mazarlaryň içinde ses çykarmaň. Basgançakly ýokuş we deňsiz zemin sebäpli rahat aýakgaplar işiňizi aňsatlaşdyrar.

Giriş tölegini we iş sagatlaryny gitmezden öň barlaň. Mazarlaryň kaşylary iň gowy ir sabahky sagatlarda ýa-da güneşiň batmagyna golaý, ýagtylyk ýumşaranda görünýär; şol sagatlarda adamlar hem adatça azrak bolýar. Surata düşürmek üçin ýerli düzgünler üýtgäp biler, şonuň üçin girişde soraň.