Surat: Petar Milošević · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ulugbek observatoriýasy

Samarkandyň Kuhak depesinde 15-nji asyryň iň ösen astronomik observatoriýalarynyň birinden galan harabalyklar entek görünýär. Gökýüzi ölçemek üçin ulanylan ägirt uly ýeraşaky ýaýyň ýanynda durup, Temur döwrüniň ylmynyň nähili jiddi alnandygyny görüp bolýar.

Taryhy

Observatoriýa 1420-nji ýyllarda Temuryň agtygy we Samarkand hökümdary Ulugbek tarapyndan gurdurylypdyr. Çeşmeler takyk başlanan we tamamlanan senelerde biraz tapawutlanýar, emma umumy kabul edilişi boýunça bina 1428-1429-njy ýyllar töwereginde taýyn bolupdyr. Ulugbek ýaşlygyndan matematika we astronomiýa gyzyklanypdyr we şähere döwrüň görnükli alymlaryny çagyrypdyr. Observatoriýanyň ilkinji müdiri Kaşanly Jemşid al-Kaşi, soňra Kadyzade-i Rumi, soňam Ali Kuşçy bolupdyr. Bu ýerde geçirilen gözegçilikler esasynda 1437-nji ýylda tamamlanan Zij-i Sultany döredildi; ýyldyz katalogy hem şol eseriň bir bölegidir. Eser asyrlar boyy hem gündogarda, hem günbatarda ulanyldy. Ulugbek 1449-njy ýylda öldürilenden soň observatoriýa gerileme başlapdyr. Çeşmeler soňraky jikme-jiklikde tapawutlanýar: käbirleri binanyň birden ýykylandygyny aýdýar, käbirleri bolsa Ali Kuşçynyň ýolbaşçylygynda işiň bir wagt dowam edendigini nygtaýar. Binanyň ýeri wagtyň geçmegi bilen unudyldy. 1908-nji ýylda rus arheology V. L. Wýatkin galyndylary açdy.

Näme görmeli?

Asyl binadan häzirki wagta esasan binanyň esaslary we ýeraşaky bölegi galdy. Iň ajaýyp zat, daşa oýulyp ýasalan ägirt gözegçilik enjamynyň (sekstant ýa-da kadran diýlip atlandyrylýan) mermer bilen örtülen egri bölegidir. Onuň üstündäki gradus bölünişikleri we ýanlardaky basgançakly diwarlar entek saýlanyp bilner. Täze gurluş işlerine görä binanyň üç gatly, silindr şekilli bina bolandygy çak edilýär, emma häzir ýerinde durýan binany görmersiňiz. Meýdanda adatça kiçi muzeý hem bar; bu ýerde Ulugbegiň we onuň işdeşleriniň ylmy işleri bilen baglanyşykly sergiler bar. Gitmezden öň häzirki ýagdaýyny barlamak gowudyr.

Ziýarat üçin maslahatlar

Observatoriýa Samarkand şäheriniň merkezinden demirgazyk-gündogarda, Kuhak depesinde ýerleşýär we taksi ýa-da ýerli transport bilen aňsat ýetip bolýar. Gezelençiň köp bölegi açyk howada geçýändigi sebäpli, tomusda ir sähermeden ýa-da agşamara ýakyn wagt rahatlyk berýär; amatly aýakgap hem peýdaly bolar. Girelge şertleri, iş wagtlary we tölegler üýtgäp bilýänligi sebäpli, gitmezden öň barlaň. Ony Samarkanddaky Registan we Şahi Zinda ýaly beýleki ýerler bilen bir günde meýilleşdirip bolýar; ýöne harabalyklary düşünmek üçin birneme wagt bölmek we muzeýdäki maglumatlary okamak peýdaly bolar.