Surat: Petar Milošević · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ulugʻbek rasadxonasi

Samarqandning Qoʻhak tepaligida 15-asrning eng ilgʻor kuzatuv markazlaridan birining qoldiqlari bugun ham koʻrinib turibdi. Osmonni oʻlchash uchun ishlatilgan ulkan yer osti yoyi yonida turib, Temuriylar davri ilmi qanchalik rivojlangani aniq koʻrinadi.

Tarix

Rasadxona Amir Temurning nabirasi va Samarqand hukmdori Ulugʻbek tomonidan 1420-yillarda qurdirildi. Manbalarda poydevor qoʻyilgan va tugallangan sanalar boʻyicha kichik farqlar bor; umumiy qabul qilinganiga koʻra, bino 1428–1429-yillar atrofida tayyor boʻlgan. Ulugʻbek yoshligidanoq matematika va astronomiyaga qiziqqan hamda oʻz atrofiga davrning yetakchi olimlarini toʻplagan.

Rasadxonaning birinchi rahbari Gʻiyosiddin Jamshid al-Koshiy boʻldi, undan keyin Qozizoda ar-Rumiy, soʻng Ali Qushchi ishladi. Bu yerda olib borilgan kuzatuvlarga tayanib 1437-yilda Zij-i Sultoniy (Ulugʻbek ziji) tugallandi; bu asar yulduzlar katalogini ham oʻz ichiga oladi va asrlar davomida Sharqda ham, Gʻarbda ham qoʻllanildi.

Ulugʻbek 1449-yilda oʻldirilganidan keyin rasadxona tanazzulga yuz tutdi. Manbalar keyingi tafsilotlarda turlicha: baʼzilari bino tezda vayron qilinganini yozadi, baʼzilari esa Ali Qushchi rahbarligida ish bir muddat davom etganini koʻrsatadi. Vaqt oʻtishi bilan binoning oʻrni unutildi. 1908-yilda rus arxeologi V. L. Vyatkin qoldiqlarni topdi.

Nimalarni koʻrish mumkin?

Asl binodan bugungi kunga asosan poydevorlar va yer ostida qolgan qism yetib kelgan. Eng diqqatga sazovor joyi qoya ichiga oyilgan, yer osti qismi marmar bilan qoplangan ulkan asbobning (sekstant yoki kadran deb ataladi) egri boʻlagi. Uning ustidagi gradus boʻlinmalari va yonidagi pogʻonali devorlar hanuz aniq koʻrinadi.

Qayta tiklash ishlariga koʻra, bino uch qavatli silindr shaklida boʻlgan deb hisoblanadi; ammo bugun ichiga kirish mumkin boʻlgan turgan bino yoʻq. Hududda odatda kichik muzey ham boʻladi; u yerda Ulugʻbek va uning hamkasblarining ilmiy faoliyati haqida koʻrgazmalar bor. Borishdan oldin uning hozirgi holatini tekshirib koʻring.

Tashrif uchun maslahatlar

Rasadxona Samarqand markazidan shimoli-sharqda, Qoʻhak tepaligida joylashgan va taksi yoki mahalliy transport bilan osongina yetib borish mumkin. Tashrif asosan ochiq havoda boʻlgani uchun yozda ertalab erta yoki tushdan keyin vaqtni tanlash qulaylik beradi; qulay poyabzal ham foydali boʻladi.

Kirish shartlari, ish vaqti va narxlar oʻzgarishi mumkin, shuning uchun bormasdan oldin tekshiring. Tashrifni Samarqanddagi Registon va Shohi Zinda kabi boshqa manzillar bilan bir kunga rejalashtirish mumkin; ammo hududni tushunish uchun biroz vaqt ajratish va muzeydagi maʼlumotlarni oʻqish foydali boʻladi.