Surat: Bernard Gagnon · CC0 · Wikimedia Commons

Registon

Samarqandning markazida, firuzarang gumbazlari va boy kafel bezaklari bilan ajralib turadigan uchta ulkan madrasa tarixiy maydonni oʻrab turadi. Oʻrta Osiyo islom meʼmorchiligining eng ajoyib namunalaridan biri boʻlgan Registon Temuriylar va undan keyingi davrlarning izlarini oʻzida mujassam etgan.

Tarixi

Registon nomi forscha boʻlib, taxminan “qumloq joy” degan maʼnoni anglatadi. Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo shaharlaridagi asosiy maydonlar registon deb atalgan, ammo Samarqanddagi maydon eng mashhuridir. Temuriylar davrida u shaharning markazi boʻlib, odamlar shohona eʼlonlarni eshitish uchun shu yerga yigʻilardi; keyinchalik savdo, taʼlim va marosimlar markaziga aylandi.

Maydondagi eng qadimgi madrasa Amir Temurning nevarasi va shu bilan birga astronom hukmdor boʻlgan Ulugʻbek tomonidan 1417–1420 yillarda qurdirilgan. 15-asrda u musulmon dunyosidagi yetakchi ilm markazlaridan biri hisoblangan; shoir va olim Jomiy shu yerda tahsil olgani aytiladi. Qarshisidagi Sherdor (1619–1636) va yonidagi Tillakori (1646–1660) madrasalari esa 17-asrda Samarqand hokimi, oʻzbek hukmdori Yalangtoʻsh Bahodir farmoni bilan qurilgan. Hududdagi zilzilalar binolarga zarar yetkazgan, keyingi restavratsiya ishlari esa ularni mustahkamlagan. Registon Samarqandning tarixiy qismi bilan birga YuNESKO Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Nimalarni koʻrish kerak

Ulugʻbek madrasasida maydonga qaragan katta oʻtkir yoyli ayvon, burchaklardagi minoralar va kirish eshigi ustidagi geometrik mozaika panel eʼtiborni tortadi. Ichkarida kvadrat hovli, hujralar va dars xonalari joylashgan. Sherdor madrasasi maydonning narigi tomonidagi madrasani deyarli oynadagidek takrorlaydi; uning peshtoqidagi quyosh nurli yoʻlbars (yoki sher) tasvirlari alohida qiziqish uygʻotadi, chunki islom meʼmorchiligida jonli mavjudotlar kam tasvirlanadi. “Sherdor” nomi ham shu yerdan kelib chiqqan boʻlib, taxminan “sher koʻtaruvchi” degan maʼnoni anglatadi.

Tillakori “oltin bilan bezatilgan” degan maʼnoni bildiradi va nomini masjid ichki qismidagi moʻl-koʻl zarhal bezaklardan olgan. U ham talabalar uchun madrasa, ham jome masjid sifatida ishlatilgan. Majmuaning ayrim qismlari hozirda muzey vazifasini bajaradi. Yaqin atrofda Shayboniylarga tegishli dafn maydoni va 1785-yilda qurilgan, bugun sanʼat galereyasi sifatida foydalanilayotgan Chorsu savdo gumbazi joylashgan.

Tashrif boʻyicha maslahatlar

Registonni kun yorugʻida ham, kechqurun ham koʻrish mumkin; yorugʻlikda kafellar juda boshqacha koʻrinadi. Hovlilarga kirish va binolar ichini koʻrish uchun kirish shartlari hamda ish vaqti oʻzgarishi mumkinligi sababli, borishdan oldin tekshiring. Ertalabki soatlar odatda tinchroq boʻladi.

Quyoshli kunlarda shlyapa va suv foydali boʻladi. Binolar diniy meros qismi boʻlgani uchun, ayniqsa ibodat qilinadigan qismlarda kamtarona kiyinish tavsiya etiladi. Samarqanddagi Bibixonim masjidi, Goʻri Amir va Shohi Zinda kabi joylarni Registon bilan bir kunda qulay tarzda koʻrish mumkin.