Foto: Официальный веб-сайт Агентства культурного наследия Республики Узбекистан · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Poi-Kalan

Buxaranın mərkəzində, bir həyət ətrafında qarşılaşan minarə, məscid və mədrəsə: Poi-Kalan şəhərin ən tanınmış mənzərəsidir. Doqquz əsrlik minarəsi və mavi günbəzli məscidi ilə Orta Asiya memarlığını bir meydanda görmənin ən asan yollarından biridir.

Tarixi

Poi-Kalan fars dilində təxminən «Böyüyün ayağında» mənasını verir; buradakı «böyük» Kalan minarəsidir. Mənbələrə görə, bu ərazidə İslamdan əvvəl zərdüştilərin ibadət yeri olub, 713-dən sonra isə Ark qalasının cənubunda ardıcıl olaraq böyük məscidlər tikilib, dağıdılıb və yenidən bərpa edilib.

Qarakanid hökmdarı Arslan Xanın tikdirdiyi məscid 1121-ci ildə, minarə isə 1127-ci ildə tamamlanıb. Çingiz xanın 1220-ci ildə Buxaranı ələ keçirməsi zamanı məscid dağıdılıb; yerdə qalan yeganə bina minarə olub.

Bugünkü məscid təxminən 1514-1515-ci illərdə, Şeybani sülaləsindən Übeydullah Xan dövründə tikilib. Mir-iƏrəb mədrəsəsi isə 1535-1536-cı illərdə, Übeydullah Xanın mənəvi məsləhətçisi, yəmənli Şeyx Abdullah üçün tikdirilib. Übeydullah Xanın Buxaranı yeni paytaxta çevirmək səyi bu binalarda özünü göstərir.

Nələr görülür?

Kalan minarəsi təxminən 46 metr hündürlüyündədir və tamamilə bişmiş kərpicdən tikilib. Gövdəsini əhatə edən kərpic zolaqları müxtəlif naxışlarla hörülüb; yuxarıdakı fənər hissəsinin altında stalaktit tipli bəzəklər və firuzəyi rəngli kaşı yazı qurşağı var. Uzun müddət minarə şəhərin simvolu olub.

Kalan məscidi Orta Asiyanın ən böyük məscidlərindən biridir və Səmərqənddəki Bibixanım məscidindən sonra gəlir. Daxili həyəti əhatə edən qalereyaların üzərində 288 günbəz sıralanır; mehrabın üstündə mavi günbəz yüksəlir. Kaşı və kərpic bəzəkləri gec Teymuri dövrünün ənənəsini əks etdirir.

Qarşısındakı Mir-iƏrəb mədrəsəsi bu gün də mədrəsə kimi istifadə olunur, buna görə daxili hissəsi adətən gəzilə bilmir; cəbhəsini və cüt günbəzini kənardan görmək olar. Mədrəsə həyətində Übeydullah Xan və Şeyx Abdullahın türbələri yerləşir. Məscidin və mədrəsənin qarşılıqlı yerləşməsi 16-cı əsr Orta Asiya memarlığına xas olan «koş» quruluşunu yaradır.

Ziyarət məsləhətləri

Kompleks Buxaranın köhnə şəhər mərkəzində yerləşir və tarixi yerlərin çoxuna piyada çatmaq olar. İşıq ən gözəl səhər tezdən və gün batımına yaxın olur; axşamlar işıqlandırılan minarə də görməyə dəyər.

Məscidə və digər binalara giriş qaydaları, ödənişlər və iş saatları zamanla dəyişə bilər, ona görə getməzdən əvvəl yoxlayın. Dini funksiya daşıyan yerlərdə təvazökar geyinməyə və foto çəkərkən hörmətli davranmağa diqqət edin.